„Jest inny kanał, który wpada cło Morza Czerwonego w Zatoce Arabskiej w pobliżu miasta Arsinoe, które niektórzy nazywają Kleopa-tris. Płynie on również przez Jeziora Gorzkie, jak je zowią, ponieważ były gorzkie w dawniejszych czasach, ale kiedy przeprowadzono przez nie rzeczony kanał, wody ich uległy przemianie na skutek zmieszania się z wodą rzeki i teraz dobrze podtrzymują ryby; pełno tu także ptactwa wodnego. Kanał ów został najpierw wykopany przez Sezostrisa przed wojną trojańską — chociaż niektórzy podają, że przez syna Psametycha (tzn. Nechao II), który to dzieło rozpoczął i umarł, a później przez Dariusza I, który następnie przystąpił do pracy nad nim. Ale i jemu również wyperswadowano ów zamysł błędną informacją, tak że zaniechał prac bliskich ukończenia. Powiedziano mu bowiem, że Morze Czerwone położone jest wyżej niż Egipt i może go zatopić, jeśli utoruje się mu drogę, przebijając oddzielający je Przesmyk Sueski. Jednakże królowie ptoleinejscy przekopali ów przesmyk, tworząc prostą sztuczną drogę wodną, którą łatwo można było w razie potrzeby dotrzeć na otwarte morze lub na odwrót”.

Burza zatopiła okręt na morzu, a fale wyrzuciły naszego żeglarza na jakąś wyspę, na której panował ogromny wąż, tytułujący się władcą kraju Punt. Po czteromiesięcznym pobycie na owej czarodziejskiej wyspie bohatera opowiadania zabrał okręt płynący do Egiptu i po dwóch miesiącach żeglugi przybył on do siedziby swego monarchy. Najważniejszy dla nas fragment owej opowieści brzmi w polskim przekładzie następująco:

„…zszedłem na brzeg do statku i zawołałem marynarzy; na brzegu oddałem dziękczynienie panu wyspy, a także tym, co byli na statku. I pojechaliśmy na północ do siedziby monarchy i przybyliśmy do niej w dwa miesiące…”3

Opowieść rozbitka, poza środkowym epizodem dotyczącym czarodziejskiej wyspy, ma charakter bardzo realistyczny. Tytuł węża tworzy przygodę na Morzu Czerwonym, podczas gdy jej punkt początkowy i końcowy znajdują się niewątpliwie w dolinie Nilu. Miejsce, • In którego przybywa okręt, nazwano wyraźnie siedzibą monarchy. / pewnością stąd również wyruszył nasz rozbitek w swą podróż. W owych czasach rezydencją faraonów było It-tawi, położone nad Nilem nie opodal Memfisu, w pobliżu dzisiejszego Liszt. Ponieważ i o1.’bitek ani razu nie wspomina w swym opowiadaniu o przejściu przez pustynię, wygląda na to, że istniało już wówczas żeglowne połączenie Niluz Morzem Czerwonym.

Oczywiście nie należy wyciągać z opowiadania Amen-aa zbyt daleko idących wniosków, ponieważ autor mógł po prostu przemilczeć fakty przejścia przez pustynię, jako nie mające większego znaczenia dla zasadniczego wątku akcji utworu. Co do interpretacji tekstu tej opowieści panują wśród uczonych spore rozbieżności zdań.

Zarówno potrzeba takiego połączenia, jak i zupełnie realne (biorąc pod uwagę osiągnięcia budowlane starożytnych Egipcjan) możliwości jego urzeczywistnienia datują się właściwie już od początku historii Egiptu, od epoki Starego Państwa. Wydaje się jednak rzeczą pewną, że Kanał Faraonów nie istniał jeszcze w owym okresie, brak bowiem na to jakichkolwiek przesłanek, a nieliczne próby wyciągania tego rodzaju wniosków na podstawie zachowanych tekstów z reguły polegają na mylnej ich interpretacji. Wiemy, że używano wówczas niedogodnych szlaków lądowych wiodących przez pustynię z Delty na półwysep Synaj oraz z doliny Nilu w Górnym Egipcie wąską niecką Wadi I lammamat na wybrzeże Morza Czerwonego w okolicy dzisiejszego miasta Kuseir.

Dopiero jeśli przyjmiemy, że gnane sztormem fale Morza Czerwonego wdarły sit; do wyschniętego basenu Jezior Gorzkich (Stary Testament nie wymienia Morza Czerwonego, tylko „jam suf”, co po hebrajski! znaczy „morze trzcin” i może oznaczać jezioro), którego depresja wynosi dziś 8—9 metrów, a w epoce wyjścia Żydów z Egiptu (które -zapewne miało miejsce w XIII wieku p.n.e.) na pewno przekraczała ’20 metrów, wszystko staje się zrozumiałe.
Z obserwacji takich gwałtownych zjawisk narodzić się mogło owo uporczywe błędne mniemanie starożytnych, jakoby Morze Czerwone mogło, w przypadku przeprowadzenia kanału, zalać Egipt. Legenda la (jak to jeszcze zobaczymy) stałe przewija się w tradycji dotyczącej (ego przedsięwzięcia w odniesieniu do rozmaitych władców (przytacza ją również Bolesław Prus w „Faraonie”), aby odżyć niechlubnie jeszcze w czasach nowożytnych na skutek pomyłki w pomiarach napoleońskich inżynierów. Niewykluczone zresztą, że wymyślono ją celowo — mogli to uczynić kapłani obawiający się wzrostu bogactwa, a więc i potęgi faraona, mogli jacyś wrogowie Egiptu.

„…skoro tylko wojsko egipskie znalazło się w łożysku morza, na powrót zawarła się topiel morska, wichrem gnanymi falami waląc się na egipcjan; z nieba spłynęły strumienie deszczu, trysnęła błyskawica, uderzyły pioruny. Żadnego zgoła nie zabrakło wtedy ze zjawisk, którymi gniew Boży zsyła na ludzi zagładę; przytłoczył ich bowiem również mrok nieprzeniknionej nocy…”2

Otóż tutaj wygląda na to, że ów powolny proces geologiczny jeszcze się nie zakończył. Przemawiają za tym liczne słone błota oraz ślady opuszczonych przez morze plaż w pobliżu dzisiejszej Zatoki Sueskiej. Wydaje się, że kolejne wypiętrzenia oddzieliły od morza progami najpierw jezioro Timsah, a następnie Jezioro Gorzkie. Jednak i tu połączenie z zatoką nie od razu zostało całkowicie przerwane. Początkowo normalne, a później już tylko wielkie przypływy docierały aż do rejonu Jezior Gorzkich.

Od momentu całkowitego odizolowania tych jezior od morza zwierciadło ich wody nieustannie się obniżało pod wpływem parowania,wielki przypływ, a później kiedy połączono je z morzem Kanałem Faraonów. Podczas budowy dzisiejszego Kanału Sueskiego potrzeba było aż siedmiu miesięcy, aby basen Jezior Gorzkich napełnił się wodą morską. W lepszej nieco sytuacji znajdowało się jezioro Timsah, które czasami otrzymywało dodatkowy dopływ wody z Nilu poprzez Wadi Tumilat. Pozwoliło mu to przetrwać aż do momentu przekopania kanału ! .essepsa.

Chociaż same zmiany geologiczne, o których mowa, są faktem oczywistym, umiejscowienie ich przebiegu w czasie napotyka poważne trudności. Toteż zdania uczonych są w tym przypadku niesłychanie rozbieżne. Jedni twierdzą, że proces przemian zakończył się na długo przed epoką historyczną, drudzy, że jeziora połączone były z zatoką jeszcze w czasach Nowego Państwa, a może i w okresie ptolemejskim, inni, zresztą nieliczni, umiejscawiają je dopiero w czasach rzymskich, a nawet arabskich!

Kanał, który je zastąpił, miał przede wszystkim na celu zaopatrywanie miejscowych osad i pól w słodką wodę. Istnienie takiego kanału za czasów XIX dynastii potwierdza fakt założenia przez Ramzesa Wielkiego (—1301 do —1235) w Wadi Tumilat, siedemnaście kilometrów na zachód od dzisiejszej Ismailii, miasta (najprawdopodobniej: Pitom). Kiedy zaś postanowiono uczynić ten kanał żeglownym, wystarczyło go tylko poszerzyć i pogłębić.

Na podstawie badań geologicznych ustalono, że Wadi Tumilat zapewne było niegdyś ramieniem Nilu, które, odmiennie od pozostałych jego odnóg wpadających do Morza Śródziemnego, kończyło swój bieg w Morzu Czerwonym. Prawdopodobnie więc istniało kiedyś naturalne połączenie pomiędzy Nilem a Zatoką Arabską, które stosunkowo niedawno (oczywiście niedawno z geologicznego punktu widzenia) zostało przerwane na skutek ruchów skorupy ziemskiej. Istnieją zresztą również poważne przesłanki geologiczne świadczące o tym, że istniało niegdyś bezpośrednie połączenie pomiędzy Morzem Śródziemnym i Czerwonym. Przesmyk Sueski powstał zapewne w wyniku wypiętrzenia dna morskiego. Następstwem tego wypiętrzenia był również stopniowy zanik wschodnich odnóg Nilu. Proces ten, być może, jeszcze się nie zakończył. Takie przypuszczenie potwierdza fakt, że z peluzyjskiego ramienia Nilu, o którym wiemy, że było w starożytności najważniejszym z jego siedmiu odgałęzień, pozostał dziś zaledwie strumyk. Podobnemu losowi uległy również ramiona tanijskie i mendezyjskie, .1 kosztem ich rozwinęła się gałąź Damietty. Ale i ona znajduje się obetnie w trakcie stopniowego zaniku w stosunku do poszerzającego swe koryto ramienia Rosetty. Fakty te są ogólnie znane. Trudno natomiast sprecyzować, kiedy wyschła odnoga Wadi Tumilat. Zjawiska geologiczne zachodziły tu chyba bardzo powoli i początkowo zapewne połączenie istniało i przerywało się okresowo, zależnie od stanu wód.

Egipt był mocarstwem. Na północny zachód — do Syrii, i na południe — do Nubii, szły jedna za drugą wyprawy wojenne, powracające z bogatym łupem i podporządkowujące ościennych książąt faraonowi. Na półwyspie Synaj Egipcjanie zaczęli na poważną skalę eksploatować kopalnie miedzi, a ich flota na Morzu Czerwonym coraz częściej odwiedzała na pół legendarną krainę Punt 1— zapewne nazwa ta oznaczała dzisiejsze Somali i południową Arabię, chociaż niektórzy chętnie umieszczają ją jeszcze dalej na południu, w Mozambiku. Sprowadzano stamtąd heban, kadzidło, złoto, strusie pióra, lecznicze zioła oraz niezwykle cenioną rzadkość — karzełkowatych Pigmejów.

Wyprawy, wysyłane z Egiptu na Synaj i do kraju Punt, musiały dwukrotnie przebywać pustynię oddzielającą dolinę Nilu od Morza Czerwonego (co szczególnie utrudniało transport towarów) oraz przysposabiać okręty do żeglugi na jałowych brzegach Zatoki Arabskiej. Faraonowie zaś musieli utrzymywać floty na obu morzach. Wydaje się więc rzeczą wysoce prawdopodobną, że już wcześnie zaczęto rozumieć korzyści, zarówno gospodarcze jak i strategiczne, jakie dałoby połączenie żeglowne Nilu z Morzem Czerwonym.